Nhận diện và tháo gỡ “điểm nghẽn của điểm nghẽn”: Bước đột phá thể chế hướng tới mục tiêu Đại hội XIV

Bối cảnh chiến lược: 40 năm Đổi mới và thách thức trước ngưỡng cửa Đại hội XIV

Phát biểu khai mạc Tọa đàm, PGS.TS. Hà Hùng Cường, nhấn mạnh: Trải qua tròn 40 năm Đổi mới (1986 2026), Việt Nam đã đạt được những thành tựu có ý nghĩa lịch sử. Từ một quốc gia nông nghiệp lạc hậu, Việt Nam đã vươn lên trở thành nước có thu nhập trung bình cao với quy mô GDP năm 2025 đạt khoảng 514 tỷ USD (GDP bình quân đầu người khoảng 5.000 USD, xếp thứ 32 thế giới và thứ 4 trong khu vực ASEAN). Kim ngạch xuất nhập khẩu tiệm cận 930 tỷ USD, đưa Việt Nam vào nhóm 20 quốc gia có quy mô thương mại và thu hút FDI hàng đầu toàn cầu.

TS. Lê Quốc Phương, nguyên Phó Giám đốc Trung tâm Thông tin Công nghiệp - Thương mại, Bộ Công Thương

Phát biểu tại Tọa đàm TS. Lê Quốc Phương nhấn mạnh: Nền kinh tế Việt Nam đang đứng trước nguy cơ sa vào "bẫy thu nhập trung bình" nếu không sớm loại bỏ các điểm nghẽn mang tính cơ cấu. Mô hình tăng trưởng hiện tại vẫn cơ bản dựa vào phát triển theo chiều rộng (lao động giá rẻ, tài nguyên và vốn đầu tư). Hệ số ICOR trung bình giai đoạn 2000 2025 ở mức 6.01, cao hơn nhiều so với các nước khu vực phản ánh hiệu quả sử dụng vốn còn thấp. Đồng thời, nền kinh tế phụ thuộc lớn vào khu vực FDI (chiếm 70 77% kim ngạch xuất khẩu), nhưng tính lan tỏa công nghệ đến doanh nghiệp nội địa vẫn rất hạn chế.

Nhận diện "Điểm nghẽn của điểm nghẽn": Thể chế và Quản trị quốc gia

Tại Tọa đàm, các đại biểu thống nhất nhận định: Trong 3 đột phá chiến lược được xác định từ Đại hội XI đến Đại hội XIV (Thể chế - Nguồn nhân lực - Hạ tầng), thể chế và quản trị quốc gia chính là "điểm nghẽn của các điểm nghẽn". Thể chế chưa hoàn thiện đang kìm hãm nguồn lực nội tại, làm tăng chi phí tuân thủ và hạ thấp sức cạnh tranh quốc gia.

TS. Nguyễn Quốc Hoàn, Vụ trưởng Vụ Công tác xây dựng pháp luật, Bộ Tư pháp

Phát biểu tại Tọa đàm, TS. Nguyễn Quốc Hoàn đã đưa ra những số liệu "biết nói" phản ánh quy mô của công cuộc rà soát thể chế:

• 2.088 ý kiến phản ánh, kiến nghị của địa phương và cộng đồng doanh nghiệp đã được tổng hợp.
• 787 vướng mắc, điểm nghẽn pháp lý chính thức được xác định cần xử lý. Trong đó, có tới 323 vướng mắc (chiếm 41%) nằm ngay ở cấp Luật, 277 vướng mắc ở cấp Nghị định (35%) và 140 vướng mắc ở cấp Thông tư (18%).
• Chính phủ đã ban hành 23 Nghị quyết đặc thù để giải quyết cấp bách các vướng mắc; đồng thời xác định danh mục 305 văn bản quy phạm pháp luật cần sửa đổi, bổ sung, thay thế (bao gồm 70 luật, 147 nghị định, 80 thông tư).

TS. Nguyễn Quốc Hoàn nhấn mạnh: "Thách thức pháp lý hiện nay không chỉ dừng ở việc thiếu quy định hay mâu thuẫn văn bản, mà đã chuyển dịch sang khâu tổ chức thực thi, kết nối dữ liệu số và cơ chế phân cấp phân quyền. Việc sử dụng các cơ chế đặc biệt như Nghị quyết 206 là bước đi đột phá để 'xé rào' thể chế, giải phóng nguồn lực bị đóng băng".

TS. Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng thư ký Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI)

Tiếng nói thực tiễn từ cộng đồng doanh nghiệp

Trình bày góc nhìn thực tiễn từ khối kinh tế tư nhân, TS. Đậu Anh Tuấn mang đến Tọa đàm bức tranh sinh động nhưng đầy trăn trở:

• Dù cả nước có hơn 1 triệu doanh nghiệp và 5,1 triệu hộ kinh doanh, nhưng khu vực tư nhân vẫn mang đặc điểm "đông nhưng nhỏ" (70% doanh nghiệp có vốn dưới 10 tỷ đồng; tỷ suất lợi nhuận bình quân chỉ đạt 2,2%).
• 3 gam màu vướng mắc bóp nghẹt doanh nghiệp: Quy định thiếu rõ ràng (chiếm 42%); Gánh nặng chi phí tuân thủ (36% - đặc biệt là thủ tục đất đai, PCCC); Mâu thuẫn chồng chéo văn bản (22%).

Đặc biệt, đại diện VCCI chỉ ra nghịch lý tốc độ lập pháp. Năm 2025 ghi nhận kỷ lục 89 đạo luật được thông qua. Tuy nhiên, tốc độ làm luật nhanh lại dẫn đến tình trạng “nợ văn bản hướng dẫn” nghiêm trọng, đến tháng 4/2026 có 82% văn bản hướng dẫn bị chậm hoặc chưa ban hành.

Đại sứ Đoàn Xuân Hưng, nguyên Thứ trưởng Bộ Ngoại giao, Phó Chủ tịch Thường trực Hội đồng Hòa bình và Phát triển Việt Nam

Thảo luận đa chiều: Đề xuất giải pháp ưu tiên cho giai đoạn mới

Dưới sự điều hành thảo luận của Đại sứ Đoàn Xuân Hưng và PGS.TS. Lê Bộ Lĩnh, nhiều chuyên gia kinh tế và lập pháp đã đóng góp các giải pháp trọng tâm:

• Đổi mới mô hình tăng trưởng: Thực hiện nghiêm túc định hướng từ Nghị quyết Hội nghị Trung ương 3 (khóa XIV) họp tháng 7/2026, lấy khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và dữ liệu làm hạ tầng nền tảng.
• Chuyển mạnh từ "tiền kiểm" sang "hậu kiểm" thực chất: Bãi bỏ các giấy phép con vô lý; xây dựng môi trường kinh doanh dựa trên sự tin tưởng doanh nghiệp, quản lý rủi ro và phạt nghiêm vi phạm thay vì gây khó dễ ngay từ khâu gia nhập thị trường.
• Phân cấp, phân quyền trọn gói: Giao quyền phải đi liền với nguồn lực, dữ liệu và năng lực thực thi; đồng thời thiết lập "lá chắn pháp lý" bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo vì lợi ích chung.
• Kéo dài và thể chế hóa Nghị quyết 206: Thống nhất kiến nghị Quốc hội gia hạn Nghị quyết 206 đến hết năm 2027 để xử lý dứt điểm các vướng mắc chuyển tiếp, đồng thời luật hóa các cơ chế phản ứng nhanh này vào Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật sửa đổi

Các chuyên gia tham dự Tọa đàm

Thông điệp kết luận

Phát biểu bế mạc Tọa đàm, PGS.TS. Hà Hùng Cường khẳng định: Báo cáo khuyến nghị chính sách chắt lọc từ Tọa đàm sẽ được tổng hợp cẩn trọng để gửi tới Lãnh đạo Đảng, Quốc hội, Chính phủ và Tiểu ban Văn kiện Đại hội XIV.

Tọa đàm khép lại với thông điệp: Tháo gỡ điểm nghẽn thể chế không thể chỉ là đợt "ra quân" ngắn hạn, mà phải trở thành năng lực quản trị quốc gia thường xuyên. Tốc độ cải cách phải đi đôi với chất lượng thực thi, trong đó cộng đồng doanh nghiệp và người dân phải thực sự được đặt ở vị trí trung tâm của sự phát triển.