Chiến tranh Iran và tình trạng gián đoạn vận tải qua eo biển Hormuz đã gây tổn thất kinh tế nặng nề cho nhiều quốc gia trên thế giới. Giá năng lượng, phân bón và hóa chất tăng mạnh khiến một số ngành rơi vào tình trạng khó khăn, thậm chí phải cắt giảm hoặc trì hoãn hoạt động. Tuy nhiên, cuộc khủng hoảng này được cho là đang tạo thêm lợi thế cạnh tranh cho Trung Quốc.
TĂNG SỨC CẠNH TRANH
Theo phân tích công bố hôm thứ Hai (29/6) của công ty tư vấn Asia Group có trụ sở tại Washington, Trung Quốc làm được điều này nhờ có dự trữ dầu khí lớn và nguồn cung năng lượng sạch dồi dào. Những yếu tố đó giúp nước này hạn chế tác động nghiêm trọng nhất từ khủng hoảng, đồng thời củng cố vị thế của Trung Quốc như một địa điểm sản xuất có sức cạnh tranh.
Asia Group đã đánh giá tác động của các gián đoạn tại eo biển Hormuz đối với kinh tế và chính trị châu Á. Một kết luận quan trọng là cuộc khủng hoảng cho thấy Bắc Kinh có khả năng sử dụng nhiều công cụ khác nhau, từ điều tiết giá, kiểm soát xuất khẩu, trợ cấp đến quản lý tỷ giá, để giảm tác động của các cú sốc đối với nền kinh tế.
Những gián đoạn do Mỹ gây ra cũng giúp Bắc Kinh có thêm cơ hội quảng bá hình ảnh Trung Quốc như một đối tác ổn định hơn trong mắt các nước khác. Đồng thời, khủng hoảng còn thúc đẩy nhu cầu toàn cầu đối với công nghệ năng lượng sạch, như tấm pin mặt trời, pin lưu trữ và xe điện - những lĩnh vực mà Trung Quốc đang giữ vị thế thống trị.
“Rất khó để phủ nhận rằng Trung Quốc đang là bên hưởng lợi trong cuộc khủng hoảng này”, ông Kurt Campbell, Chủ tịch kiêm đồng sáng lập Asia Group và là cựu Thứ trưởng Ngoại giao Mỹ dưới thời Chính quyền Tổng thống Mỹ Joe Biden, nhận xét với tờ báo New York Times.
Các gián đoạn trong sản xuất và vận chuyển năng lượng do cuộc chiến tại Iran đã đẩy giá dầu khí toàn cầu tăng lên trong 3 tháng qua. Châu Á, trung tâm sản xuất lớn nhất thế giới, phụ thuộc đặc biệt lớn vào Trung Đông về năng lượng và các sản phẩm công nghiệp. Khu vực này nhập 80% lượng dầu và 90% lượng khí đốt tự nhiên thông qua eo biển Hormuz.
Tuy nhiên, tác động của khủng hoảng không chỉ dừng ở thị trường năng lượng. Chiến tranh còn cản trở hoạt động sản xuất và vận chuyển một số mặt hàng quan trọng. Trong đó có naphtha, nguyên liệu dùng để sản xuất nhựa và hóa chất; helium, khí được sử dụng trong các nhà máy bán dẫn và máy chụp cộng hưởng từ (MRI); cũng như lưu huỳnh, nguyên liệu cần thiết để tinh luyện đồng, nickel và các khoáng sản quan trọng dùng trong pin xe điện và hệ thống điện.
Dù Mỹ và Iran đã đạt được thỏa thuận hòa bình tạm thời và lưu lượng tàu thuyền qua eo biển Hormuz từng có dấu hiệu phục hồi, trong vài ngày gần đây, hai bên lại tiếp tục tấn công và đe dọa lẫn nhau. Ngay cả khi căng thẳng dịu bớt, nhiều nhà phân tích cho rằng hệ quả của cuộc chiến vẫn sẽ kéo dài.
Nguy cơ eo biển Hormuz tiếp tục bị đóng cửa, hoặc tàu thuyền đi qua khu vực này bị tấn công, có thể khiến chi phí bảo hiểm vận tải tăng. Điều đó buộc các doanh nghiệp phải tính đến những tuyến đường dài hơn và tốn kém hơn để tránh khu vực này.
CƠ HỘI TỪ KHỦNG HOẢNG
Theo báo cáo của Asia Group, các gián đoạn gần đây trong chuỗi cung ứng đặt ra thách thức lớn hơn nhiều đối với các nước châu Á khác. Báo cáo sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để mô phỏng nhiều kịch bản, nhằm đánh giá cách các chính phủ, doanh nghiệp và các bên liên quan có thể phản ứng trước những diễn biến khác nhau tại eo biển Hormuz.
Tại Ấn Độ, giá phân bón, nhiên liệu và thực phẩm tăng đã làm gia tăng sức ép chính trị đối với chính phủ. Chi phí phân bón cao hơn, cộng với nguy cơ mùa mưa yếu, có thể ảnh hưởng đến hơn 40% lực lượng lao động Ấn Độ đang làm việc trong lĩnh vực nông nghiệp.
Tại Nhật Bản, giá năng lượng tăng cũng có thể làm gia tăng áp lực tài khóa đối với chính phủ. Nước này đã chi cho trợ cấp nhiên liệu một khoản tương đương khoảng một nửa ngân sách quốc phòng. Trong khi đó, giá nhôm và naphtha tăng, cùng tình trạng thiếu hụt hai nguyên liệu dùng để sản xuất linh kiện ô tô này, khiến các hãng xe Nhật Bản phải cắt giảm sản lượng và trì hoãn hoạt động sản xuất.
Tác động chính trị và kinh tế còn rõ rệt hơn tại Đông Nam Á, nơi có nhiều nước nhập khẩu ròng năng lượng. Để giảm sức ép lên nền kinh tế, các chính phủ trong khu vực đã phải thực hiện các vay khẩn cấp và kéo dài chương trình trợ cấp.
Philippines phải ban bố tình trạng khẩn cấp quốc gia về năng lượng. Trong khi đó, tại Indonesia, các nhà sản xuất nickel thiếu axit sulfuric đã phải cắt giảm sản lượng, trong khi ngành du lịch Bali suy giảm do giá vé máy bay tăng.
Giữa cú sốc năng lượng, nhiều nước Đông Nam Á đang tìm đến Trung Quốc để mua tấm pin mặt trời, hệ thống lưu trữ năng lượng bằng pin và xe điện. Nhờ đó, xuất khẩu các sản phẩm này của Trung Quốc đã tăng mạnh.
Khủng hoảng năng lượng cũng có thể làm suy yếu đánh giá về sức cạnh tranh của Đông Nam Á trong lĩnh vực sản xuất. Theo các nhà phân tích của Asia Group, điều này có nguy cơ làm chậm xu hướng doanh nghiệp chuyển nhà máy ra khỏi Trung Quốc và xây dựng cơ sở sản xuất tại các thị trường khác.
Đối với Mỹ, việc eo biển Hormuz bị đóng cửa gây tác động hạn chế hơn nhiều, do nước này có năng lực sản xuất năng lượng lớn. Tuy nhiên, cuộc khủng hoảng vẫn có thể gây hệ quả tiêu cực đối với một số lĩnh vực, trong đó có AI. Theo báo cáo của Asia Group, khủng hoảng Hormuz đã gây sức ép lên các chuỗi cung ứng châu Á chuyên sản xuất con chip, máy biến áp, hệ thống năng lượng, kim loại đồng và các vật liệu khác - những yếu tố cần thiết để xây dựng trung tâm dữ liệu tại Mỹ.
Câu hỏi lớn nhất hiện nay là cuộc khủng hoảng sẽ kéo dài bao lâu.
“Nhiều quốc gia và chuỗi cung ứng chịu tác động sâu rộng và nghiêm trọng và tình hình có thê còn xấu đi nếu cuộc khủng hoảng kéo dài. Nhật Bản, Hàn Quốc và một số nước khác đã sử dụng phần lớn lượng dự trữ từng giúp họ giảm bớt tác động kinh tế trong giai đoạn đầu. Trong nhiều lĩnh vực, từ nhiên liệu máy bay đến các loại dầu diesel, về cơ bản chúng ta gần như đã cạn dự trữ”, ông Campbell chỉ ra.
